Strona główna

Cefalotus (Cephalotus)


Cefalotus (Cephalotus) - monotypowy rodzaj roślin z rodziny Cephalotaceae zawierający tylko jeden gatunek: cefalotus bukłakowaty (Cephalotus follicularis).
Termin cephalotus pochodzi od greckiego słowa kephalotos (posiadający główkę) i odnosi się do wyglądu pręcików rośliny, zaś follicularis - od łacińskiego słowa folliculus (mieszek, worek) i odnosi się do kształtu pułapek.
Odkrywcą rośliny był prawdopodobnie w 1792 r. Archibald Menzies, podczas francuskiej wyprawy do południowej Australii, jednak pierwszy udokumentowany zapis mówi, że roślinę w 1802 r. odkryli Ferdinand Bauer i William Westall. Zebrany przez nich materiał roślinny został umieszczony w herbarium, a gatunek oficjalnie opisał w 1806 r. Jacques La Billardière {Labill.}.

Występowanie i środowisko

Cefalotus bukłakowaty występuje w południowo-zachodniej Australii, na wysokości 0-200 m n.p.m., w pasie wybrzeża dł. 400 km i szer. 50 km między miastami Augusta i Albany (LFR 135). Obszar występowania obrazuje mapa po prawej stronie poniżej.
Cefalotus rośnie na suchszych obrzeżach bagien i mokradeł, w przydrożnych rowach i na podmokłych terenach wokół jezior, często w pobliżu cieków wodnych i miejsc podsączanych przez wodę, gdzie podłoże jest stale wilgotne. Preferuje gleby kwaśne, torfowe lub piaszczyste, latem mokre a zimą wilgotne, choć toleruje także mniej mokre warunki. Rośnie na odsłoniętych terenach o dużej ilości silnego, bezpośredniego słońca lub w lekkim półcieniu wśród niskiej roślinności wrzoścowej.
Klimat w rejonie występowania cefalotusa jest klimatem typu śródziemnomorskiego. Lata są ciepłe, średnia temperatura w dzień wynosi 26°C (maks. 40°C) i 15°C nocą, zimy natomiast są mokre i chłodne, średnia temperatura w dzień wynosi wtedy 15°C i 5°C nocą. Zdarzają się sporadyczne spadki temperatury do 0°C, jednak roślina zwykle nie jest narażona na mróz ani śnieg. Roczne opady wynoszą 800-1600 mm i są obfitsze zimą, a wilgotność jest przez cały rok wysoka.

Budowa rośliny

Cefalotus jest rośliną wieloletnią, przyjmującą postać niedużej przyziemnej rozety. Składa się ona z płaskich liści nieowadożernych, zwykle umieszczonych pośrodku oraz liści owadożernych, w kształcie niedużych dzbanków na grubych ogonkach, rosnących po bokach. Pojedyncza roślina zwykle posiada do 12 nieowadożernych liści i 8 dzbanków. Sporadycznie zdarzają się zmutowane liście o pośredniej formie. Z wiekiem roślina łatwo się dzieli tworząc nowe stożki wzrostu, a cała kępa może osiągać do 60 cm średnicy.

Liście nieowadożerne mają blaszkę o kształtcie owalnym lub lancetowatym, dł. do 4 cm, szer. do 3 cm i grubości ok. 3 mm, wierzchołek zaokrąglony lub tępy i tępą lub zwężającą się nasadę na ogonku dł. do 3,5 cm. Przy dużym braku słońca roślina może wytwarzać wypłonione liście na wydłużonych ogonkach, a długość takich liści może dochodzić do 14 cm. Powierzchnię liści pokrywają bardzo drobne gruczoły nektarowe. Liście są jasnozielone i mogą w mocnym słońcu wybarwiać się na pomarańczowo, czerwono lub purpurowo. Liście nieowadożerne zwykle zaczynają rosnąć wczesną wiosną, tuż po okresie spoczynku, by zasilić roślinę energią z fotosyntezy, zanim wykształcą się nowe liście owadożerne (dzbanki).

Dzbanki odmiany typowej osiągają dł. do 5 cm, szer. do 2,5 cm, mają jajowaty kształt i zwykle w dolnej 1/3 części są węższe i wygięte do przodu. Na swojej powierzchni mają po 3 skrzydełka, jedno szersze na przodzie i dwa mniejsze po bokach, pokryte włoskami dł. do 7 mm. Otwór dzbanka jest owalny (szerszy niż dłuższy) i otoczony wargą, podobną do tej, jaką posiadają dzbaneczniki. Warga ma szer. do 12 mm na przodzie, zwęża się po bokach i jest pokryta wyraźnymi żeberkami dł. do 11 mm, zakończonymi ostrymi ostrymi zębami, które zakrzywiają się do wnętrza pułapki. Okrągła pokrywka dzbanka posiada 4 wyraźne żeberka, z których dwa środkowe rozwidlają się. Pomiędzy żeberkami znajduje się cienka i przezroczysta tkanka pozbawiona chlorofilu. Pokrywka chroni dzbanek przed nadmiarem wody deszczowej, wypłukaniem składników odżywczych oraz utrudnia ucieczkę schwytanym owadom. W suche dni może się przymykać, zmniejszając parowanie cieczy z pułapek. Wierzch pokrywki pokrywają białe włoski, skupione wzdłuż żeberek i na jej obrzeżach. Dzbanki zwykle zaczynają rosnąć późną wiosną, by osiągnąć dojrzałość latem, kiedy jest najwięcej owadów.
Ubarwienie dzbanków ściśle zależy od ilości światła - im jest go więcej, tym bardziej czerwono-purpurowe stają się dzbanki. Zęby, skrzydełka i żeberka pokrywki wybarwiają się szybciej na czerwono niż pozostałe elementy pułapek. Pokrywka zwykle wybarwia się obustronnie wzdłuż żeberek, rzadziej jest od spodu w całości pomarańczowa, czerwona lub biała. Dzbanki wystawione na bardzo mocne słońce mogą niemal w całości wybarwić się na purpurowo, oprócz spodu i przezroczystych "okienek" w pokrywce.

Podziemną część rośliny stanowi kłącze i system cienkich, kruchych korzeni. U starszych roślin kłącza oraz korzenie są silnie rozgałęzione i wytwarzają nowe stożki wzrostu.

Cefalotus bukłakowaty jest rośliną obupłciową, tzn. posiada słupki i pręciki w jednym kwiecie. Kwiatostan osiąga wysokość do 90 cm. Kwiaty są drobne (5-8 mm średnicy), nie posiadają płatków, mają kremowy lub biały kielich o 6 działkach, 12 pręcików i 6 słupków. Pęd kwiatowy, przysadki i działki kielicha pokryte są drobnymi gruczołami nektarowymi. Roślina jest samopylna, jednak dotychczas nie zbadano, jakie owady i w jakim stopniu zapylają kwiaty. W uprawie samozapylenie bez pomocy człowieka zdarza się bardzo rzadko.

Mechanizm polowania

Cefalotusy wabią owady słodkim nektarem, wydzielanym przez drobne gruczoły, znajdujące się na zewnętrznej powierzchni dzbanka, skrzydełkach i od spodu pokrywki. Ofiara wspina się po pokrytych włoskami skrzydełkach, kierując się w stronę otworu dzbanka. Szeroka pokrywka rzuca cień wokół wargi, a światło wpadające przez przeźroczyste "okienka" i jasny spód pokrywki rozjaśniają wnętrze pułapki. Wzdłuż żeberek zwykle biegną ciemne paski, które w mocnym świetle podkreślają blask bijający przez jasne części pokrywki. Owady odczytują to jako drogę w stronę jasnego nieba i kierują się w stronę tylnej części lub środka dzbanka.
Górna wewnętrzna część pułapki tworzy lekko zwężający się kołnierz, szer. do 13 mm, opadający pionowo do środka. Jest on pokryty ułożonymi na zakładkę komórkami, z mikroskopijnymi wypustkami, które tworzą śliską i trudno przyczepną powierzchnię. Ofiara, która straci przyczepność, spada wprost do wnętrza dzbanka. Wydostanie się utrudniają dodatkowo śliskie ścianki pułapki i zakrzywione do wewnątrz zęby przy otworze. Ofiary toną lub giną z wycieńczenia i głodu, a ich ciała są rozkładane przez enzymy trawienne wydzielane przez wyspecjalizowane gruczoły, znajdujące się w dolnej części wnętrza pułapki. Możliwe, że proces ten jest wspomagany przez organizmy i bakterie zamieszkujące wnętrze dzbanków. Składniki odżywcze ze strawionej ofiary są wchłaniane poprzez gruczoły do tkanek dzbanka. Cefalotus odżywia się głównie mrówkami, ale łapie także chrząszcze, muchy, a nawet ślimaki.

Cefalotus bukłakowaty
Cephalotus follicularis
Źródło: Curtis's Botanical Magazine, Vol. 58, p. 252, 1831 r.

Uprawa

  • Wilgotność powietrza: 50-70%.
  • Światło: słońce lekko rozproszone do pełnego w dużej ilości, minimum 4 godziny dziennie. Zaleca się wschodnie lub południowe okno, a zimą doświetlanie, jeśli nie zimujemy rośliny. W przypadku roślin uprawianych przy sztucznym oświetleniu wskazane jest doświetlanie 12-16 godzin dziennie. Rośliny rosnące w półcieniu są zwykle większe, bardziej zielone, lecz mają mniej dzbanków, a więcej liści nieowadożernych. Duża ilość słońca powoduje wybarwianie się roślin, większą ilość kwiatostanów i dzbanków.
  • Temperatura: latem w dzień do 25-35°C, nocą 15-20°C. Brak nocnych spadków temperartury poniżej 20°C w dłuższym okresie może osłabić roślinę. Od wiosny do jesieni można cefalotusa uprawiać przez całą dobę na dworze. Zimą temperatura 5-10°C.
  • Podłoże: kwaśny torf z piaskiem i/lub perlitem (2:1, 1:1, 2:1:1), rzadziej mech torfowiec z perlitem (1:1, 1:2). Wierzch podłoża można przykryć torfowcem, ewentualnie użyć samego torfowca jako podłoża. Musi być ono dobrze przepuszczalne, zapewniać dobre napowietrzenie i drenaż.
  • Podlewanie: Podlewanie przez podsiąkanie (wlewamy wodę do podstawki), do podlewania stosujemy czystą wodę. Podłoże powinno być wilgotne, jedynie przy silnych upałach mokre. Poziom wody w podstawce musi być dobrany do wysokości doniczki i temperatury oraz wilgotności powietrza. Niektórzy hodowcy odradzają ciągłe trzymanie doniczki w podstawce z wodą, zwłaszcza przy uprawie w domu lub szklarni.
  • Doniczka: Wskazana jest duża i głęboka doniczka. Cefalotus ma długie korzenie, które nie mogą stać w wodzie, gdyż może to prowadzić do szybkiego zgnicia rośliny. Wysoka doniczka ułatwia utrzymanie wilgotnego podłoża, a jednocześnie chroni korzenie przed przelaniem.
  • Przesadzanie: Roślinę przesadzamy zimą lub wczesną wiosną, przed okresem największego wzrostu. Po przesadzeniu roślina może na jakiś czas spowolnić rozwój. Przy przesadzaniu należy uważać na kruche korzenie rośliny.
  • Okres spoczynku: nie jest wymagany, ale w naturze roślina go przechodzi. Temperatura powinna wynosić 5-10°C. Ograniczamy podlewanie, podłoże powinno być tylko lekko wilgotne. W tym czasie rozwój nowych liści jest spowolniony lub zatrzymany, ale stare liście zwykle nie obumierają. Bez zimowania roślina nie zakwitnie.
  • Uwagi: roślina jest podatna na choroby grzybowe, zwłaszcza przy uprawie w wysokiej wilgotności (terrarium / paludarium) oraz w stanie spoczynku. Zalecane profilaktyczne pryskanie preparatami grzybobójczymi (Topsin, Teldor, itp.) w niskim stężeniu.

Rozmnażanie

  • Sadzonki liściowe: odrywamy zdrowy, dorosły ale nie stary liść lub dzbanek jak najbliżej nasady, pociągając je lekko w dół. Ogonek sadzonki zakopujemy płytko w podłożu, samego liścia ani dzbanka nie przysypujemy. Całość umieszczamy w ciepłym i jasnym miejscu, lecz nie w bezpośrednim słońcu. Zapewniamy jednocześnie bardzo wysoką wilgotność - doniczkę można zamknąć w foliowej torebce, uważając żeby nie "ugotować" sadzonek. Nowe stożki wzrostu powinny pojawić się po okresie od kilku tygodni do kilku miesięcy. Póki liść lub dzbanek pozostają zielone, póty jest szansa na rozmnożenie. Młode roślinki rosną stosunkowo szybko i można je aklimatyzować do nieco niższej wilgotności. W ciągu następnych dni stopniowo robimy w torebce kolejne dziurki i zmniejszamy wilgotność. Sadzonki ukorzeniają się po kolejnych kilku miesiącach i można je wtedy rozsadzić do większych doniczek. Tak uzyskane rośliny osiągają dorosłość w 2-3 lata.
  • Sadzonki korzeniowe: przy przesadzaniu rośliny odcinamy ze zdrowego korzenia odcinek długości 2-3 cm. Zakopujemy poziomo w podłożu na głębokości 5-10 mm i zapewniamy warunki jak sadzonkom liściowym. Po kilku tygodniach powinny pojawić się nowe stożki wzrostu. Takie sadzonki osiągają dorosłość nieco szybciej niż sadzonki liściowe.
  • Podział: roślina bardzo łatwo sama się dzieli i wytwarza nowe stożki wzrostu. Przy przesadzaniu rozcinamy kłącze i oddzielamy młode roślinki, najlepiej wraz z fragmentem korzeni. Jeśli sadzonka nie posiada swoich korzeni, traktujemy ją jak sadzonkę liściową i umieszczamy w bardzo wysokiej wilgotności. Ukorzenianie może trwać 2-3 miesiące.
  • Nasiona: uzyskane nasiona należy poddać stratyfikacji. Wysiewamy je na wilgotne podłoże i przez ok. 2 miesiące trzymamy doniczkę w temperaturze 5-8°C i wysokiej wilgotności (foliowa torebka). Po tym okresie umieszczamy wciąż zafoliowaną doniczkę w ciepłym i jasnym miejscu, lecz nie w bezpośrednim słońcu. Kiełkowanie trwa zwykle kilka tygodni, ale może też trwać kilka miesięcy. Kiedy roślinki wykiełkują i podrosną, można je aklimatyzować do niższej wilgotności. Najlepszym okresem do wysiewu nasion jest grudzień, gdyż rośliny powinny zacząć wschodzić wiosną, w marcu. Roślina osiąga dorosłość po 3-6 latach od wykiełkowania. Trwałość nasion jest dość niska, powinno się je wysiać w sezonie następującym tuż po zbiorach. Można nieco przedłużyć ich przydatność, przechowując je w suchym, chłodnym miejscu, w temperaturze 8-10°C.
  • Uwagi: młode rośliny, siewki, sadzonki i uszkodzone po podziale kłącze są podatne na choroby grzybowe.

Zarejestrowane kultywary cefalotusa

  • Cephalotus 'Eden Black' {S.Morley} - odmiana o bardzo ciemnych, brunatnopurpurowych dzbankach (Wpis w CPDB).
  • Cephalotus 'Hummer's Giant' {J.Hummer} - odmiana o dużo większych dzbankach, wys. 6-8 cm, śr. do 2,5 cm (Opis w Carnivorous Plant Newsletter).

Inne

Cephalotus follicularis
Cephalotus follicularis

Źródła:
  • S. McPherson - Pitcher Plants of the Old World. Redfern Natural History Productions, Poole, 2009, str. 101-107, 142-143, 1191-1225.
  • B. Rice - Growing Carnivorous Plants. Timber Press, 2006, str. 60-63.
  • J. Pietropaolo, P. Pietropaolo - Carnivorous Plants Of The World. Timber Press, 1986, str. 62-67.
  • Curtis's Botanical Magazine, vol. 58, 1831, str. 252-256.
  • K. Ciesielski - Cephalotus follicularis - Uprawa i rozmnażanie
  • Cephalotus follicularis (www.flytrapcare.com/cephalotus-follicularis.html)
  • The Carnivorous Plant FAQ (www.sarracenia.com)
  • Carnivorous Plant Database (www.omnisterra.com)
  • Wikipedia (wikipedia.org)
 
     MAPA STRONY      PRAWA AUTORSKIE     

Copyright © Centrum Botaniki Alternatywnej (roslinyowadozerne.eu). Wszelkie prawa zastrzeżone. All rights reserved.
Kopiowanie, publikacja lub rozpowszechnianie bez zgody autora zabronione. Copying, publishing or distributing without permission is prohibited.
Wordpress Theme Design by Patricia MullerTheme Ported to CPG by Billy G Bullock