Strona główna

Muchołówka (Dionaea)


Muchołówka (Dionaea) - monotypowy rodzaj roślin z rodziny rosiczkowatych (Droseraceae), zawierający tylko jeden gatunek o nazwie muchołówka amerykańska (Dionaea muscipula).


Charakterystyka rośliny

  • Odkryta: 1759 r. - Artur Dobbs
    Opisana: 1768 r. - Daniel Carl Solander i John Ellis {Sol ex Ellis}
  • Występowanie: główna populacja zajmuje południowo-wschodnią część Karoliny Północnej i północno-wschodnią część Karoliny Południowej (LFR 30). Dodatkowo nieduża, naturalizowana populacja rośnie w północnej części Florydy.
  • Środowisko: otwarte, nasłonecznione, płaskie tereny trawiaste, sosnowe sawanny (pine savannas), a także obrzeża bagien i mokradeł. Znosi krótkotrwałe zalania jak i susze oraz pożary. Rośnie na kwaśnych, podmokłych glebach torfowych i piaszczystych, ubogich w składniki odżywcze (azot i fosfor). Klimat ciepły umiarkowany, wilgotny. Latem dni są gorące, a noce ciepłe. Zimy chłodne, czasem z lekkim mrozem, śnieg i silne mrozy występują krótkotrwale.
  • Pokrój: odmiana typowa ma postać przyziemnej rozety 10-20 cm średnicy, złożonej z 4-7 liści. Liście są wyraźnie podzielone na część asymilacyjną i owadożerną. Część asymilacyjna to ogonek liścia, podłużny, sercowatego kształtu, dł. 5-12 cm, szer. 2-4 cm. Część owadożerna (blaszka liściowa) to pułapka złożona z dwóch blaszek, nerkowatego kształtu, dł. 2,5-4 cm, których krawędź jest zakończona 14-20 kolcami ("zębami") dł. do 6 mm. Na każdej blaszce znajdują się 3 włoski czuciowe (sporadycznie 2 lub 4).
  • Ubarwienie: u odmiany typowej liście są jasnozielone, pułapki z zewnątrz jasnozielone, wewnątrz wybarwiają się w różnym stopniu na różowo lub czerwono. Niektóre osobniki nie wybarwiają się w ogóle, u innych pułapki mogą wybarwić się z obu stron, bądź całe rośliny mogą przybrać ciemnoczerwoy kolor.
  • Korzeń: kłącze zakończone wiązką drobnych, czarnych korzeni dł. do 15 cm.
  • Kwiatostan: pęd kwiatowy dł. 25-30 cm. Kwiaty: 6-15 sztuk na pędzie, śr. do 25 mm, bez zapachu; płatki: 5 sztuk, klinowate, białe, z delikatnymi zielonkawymi żyłkami. Kwitnie od połowy maja do połowy czerwca.
  • Roślina samopylna: nie.
  • Cykl życia: roślina wieloletnia. Dorosłość osiąga po 4-5 latach.

Dionaea muscipula

Mechanizm polowania

Muchołówki wabią swoje ofiary słodkim, bogatym w węglowodany nektarem oraz czerwoną barwą wnętrza pułapek. Nektar jest produkowany przez drobne, bezbarwne gruczoły, które znajdują się na wąskim paseczku, szerokości kilku milimetrów, biegnącym wzdłuż nasady zębów.

Na blaszkach pułapek znajdują się włoski (szczecinki) czuciowe. Jeśli zwabiony lub zabłąkany owad wejdzie do pułapki i podrażni włoski, pułapka błyskawicznie się zamyka, zaś zęby zachodzą na siebie naprzemiennie i tworzą klatkę, która uniemożliwia ofierze wydostanie się.

W normalnych warunkach do uruchomienia pułapki wymagane jest dwukrotne poruszenie jednego włoska lub pojedyncze poruszenie dwóch różnych włosków w czasie krótszym niż 20-40 sekund. Przy bardzo wysokiej temperaturze powietrza do uruchomienia pułapki może wystarczyć jeden impuls. Odstęp 20-40 sekund pomiędzy pierwszym i drugim impulsem to tzw. "pamięć". Zapobiega ona przypadkowemu zamykaniu się pułapek, które mogą wywołać np. krople deszczu, uschnięte resztki roślin niesione wiatrem, a także owady, które zdążyły uciec z pułapki. Ta ochrona jest dla rośliny niezwykle ważna, gdyż każda pułapka może się zamknąć bez owada 8-10 razy. Później nie będzie już reagować na impulsy. Otwarcie następuje po 12-48 godzinach.

Sam mechanizm zamykania się pułapki wciąż nie jest do końca dobrze poznany. Wiadomo, że włoski czuciowe mają przy podstawie zwężenie zwane stawem, które jest złożone z dużych komórek zmysłowych. Owad wchodząc do pułapki naciska na włosek zginając go w stawie. Powoduje to ściśnięcie komórek zmysłowych z jednej strony włoska i rozciągnięcie ich z drugiej. Podrażnione w ten sposób komórki przekazują impuls elektryczny do głównego nerwu liścia.

Blaszki pułapki przed schwytaniem ofiary zwykle są lekko wygięte na zewnątrz, zaś w momencie zamknięcia zmieniają swój kształt - wyginają się w przeciwną stronę, do środka, tworząc swego rodzaju "kieszonkę". Ruch ten jest wynikiem wzrostu kwasowego i osmozy. Komórki obecne w zewnętrznej warstwie blaszek i w głównym nerwie liścia gwałtownie przenoszą jony H+ z cytoplazmy do ściany komórkowej, a jony K+ do wnętrza komórki, obniżając tym samym współczynnik pH i rozluźniając strukturę ścian komórek. W mniej niż sekundę komórki pod wpływem osmozy wydłużają się i zmieniają kształt blaszki pułapki.

Tuż po schwytaniu ofiary pułapka jest luźno zamknięta. Dzięki temu małe owady mają szansę uciec, a roślina nie marnuje czasu i energii na trawienie mało wartościowej zdobyczy. Ale uwięziony większy owad, próbując się wydostać, pobudza pułapkę do kolejnej fazy - ciaśniejszego zamykania, która trwa do kilku godzin. Jest to możliwe dzięki rozrostowi komórek po zewnętrznej stronie blaszek tuż przy "zawiasie", tzn. przy miejscu styku blaszek z głównym nerwem liścia. Rozrastają się także komórki na wewnętrznej stronie krawędzi blaszek, tuż przy kolcach. Dzięki temu krawędzie odginają się, a kolce zaczynają się prostować, co ułatwia ściślejsze przylgnięcie do siebie blaszek pułapki, która domyka się coraz mocniej. Dodatkowo gruczoły obecne na krawędziach wydzielają kleistą substancję, która jeszcze bardziej spaja blaszki i uszczelnia zamkniętą pułapkę.

Po dokładnym zamknięciu rozpoczyna się trawienie ofiary. Gruczoły obecne na wewnętrznej stronie blaszek wydzielają enzymy trawienne, rozpuszczają ciało owada i zarazem wchłaniają związki odżywcze. Trawienie osiąga apogeum po około 3-4 dniach i kończy się po 7-10 dniach, w zależności od wielkości zdobyczy. Zbyt duży owad może spowodować zczernienie i obumarcie pułapki.

Po zakończonym trawieniu pułapka otwiera się. Muchołówki nie rozkładają chityny, więc po ofierze zostaje pancerzyk, który pozostaje w pułapce lub może być zdmuchnięty przez wiatr bądź spłukany przez deszcz. Pułapka jest w stanie przejść 3-4 cykle trawienne w przypadku małych owadów, przy większej zdobyczy - 1-2 cykle. Bardzo często już po strawieniu jednego owada traci zdolność zamykania i staje się zwykłym liściem asymilacyjnym lub czernieje i obumiera.


Włoski czuciowe
Dionaea muscipula

Uprawa muchołówki

  • Wilgotność powietrza: brak jest szczególnych wymagań. Roślina toleruje wilgotność pokojową lub naturalną na świeżym powietrzu w polskim klimacie. Toleruje także nieco podwyższoną wilgotność panującą np. w szklarniach. Nie nadaje się natomiast do mokrego lub zraszanego, zamkniętego paludarium (wilgotność powyżej 80-90%). Skrajnie wysoka wilgotność może prowadzić do zgnicia rośliny.
  • Światło: duże ilości pełnego słońca, minimum 10-12 godzin dziennie. Zalecane jest południowe okno. W okresie od marca do października roślinę można hodować przez całą dobę na dworze.
  • Temperatura: latem 20-35°C, zimą 0-10°C (maks. 15°C).
  • Podłoże: kwaśny torf z gruboziarnistym piaskiem lub drobnym żwirkiem (2:1, 1:1) albo perlitem (3:1), w ostateczności sam torf.
  • Podlewanie: podłoże powinno być stale wilgotne. Roślinę podlewamy przez podsiąkanie, lejąc do podstawki ok. 1-2 cm wody na doniczkę o wysokości 7-10 cm. Wodę uzupełniamy po wyschnięciu wcześniejszej porcji lub po 1 dniu przerwy. Nie należy przelewać rośliny. W przypadku roślin rosnących w pełnym słońcu należy bardziej pilnować, by podłoże nie wyschło.
  • Okres spoczynku: od późnej jesieni (koniec listopada) do wczesnej wiosny (początek marca). Wraz ze skracającym się dniem i mniejszą ilością światła muchołówki wchodzą w stan spoczynku. Rośliny uprawiane w doniczce możemy trzymać na dworze, dopóki temperatura nie spada poniżej 0°C. Muchołówka jest w stanie znieść niewielkie okresowe przymrozki, ale przy dłuższych lub silniejszych mrozach podłoże w doniczce może całkowicie zamarznąć, a kłącze obumrzeć. Rośliny uprawiane w gruncie są w stanie przeżyć zimę pod śniegiem lub dodatkowym okryciem. Siewek i młodych roślin (2-3 cm) można w pierwszym roku nie zimować, ale jeśli jest możliwość - zimujemy. Można je ewentualnie przezimować w nieco "lżejszych" warunkach. Jeśli nie zimujemy, należy je od jesieni do wiosny doświetlać.

    Muchołówkę można przezimować w dowolnym miejscu, gdzie panuje temperatura poniżej 10°C. Może to być strych, piwnica, garaż, itp. Czasami wystarczy parapet i nieszczelne okno. W skrajnym przypadku można przezimować roślinę w lodówce, wkładając ją wcześniej do foliowego worka z dziurkami.

    Muchołówka zimą nie wymaga dużych ilości światła, ale wpływa ono korzystnie na zimowanie, zwłaszcza jeśli roślina jest trzymana w temperaturze powyżej 10°C. Generalnie im niższa jest temperatura zimowania, tym mniej potrzeba światła. Może to być światło dzienne, a w pomieszczeniu bez okna - światło ze słabej żarówki energooszczędnej, włączanej na kilka godzin dziennie.

    W okresie spoczynku znacznie ograniczamy podlewanie, podłoże powinno być tylko lekko wilgotne. W większości przypadków wystarczy podlać roślinę raz na 1-2 tygodnie. Przelanie może doprowadzić do zgnicia kłącza.

    Zimująca muchołówka ma osłabioną kondycję i zahamowuje wzrost. Zwykle marnieje i często traci wszystkie liście, ale jest to normalny objaw. Liście, które zczernieją do końca można usunąć, ale nie jest to konieczne. Należy jednak obserwować, czy podłoże i martwe części rośliny nie są atakowane przez pleśń. W przypadku jej wystąpienia należy spryskać roślinę środkiem grzybobójczym typu Topsin, Teldor, Amistar, Gwarant, itp.

    Gdy mrozy ustąpią, można wystawić rośliny z powrotem na dwór. W naturalny sposób wybudzą się i rozpoczną nowy sezon. Jeśli jednak rośliny były wybudzane w pomieszczeniu i np. już w marcu rosły w temperaturze 20°C, zaczekajmy z wystawieniem ich na świeże powietrze, póki temperatury za oknem nie będą przynajmniej zbliżone.

  • Uwagi: W naturze występuje tylko jeden gatunek muchołówki - Dionaea muscipula. Istnieje również duża ilość odmian hodowlanych (kultywarów), różniących się pokrojem, kształtem pułapek i zębów, intensywnością wybarwienia, itp. Większość popularnych kultywarów wymaga identycznych warunków jak odmiana typowa. Bardziej "wymyślne" kultywary zwykle są delikatniejsze i wrażliwsze.

Rozmnażanie

  • Nasiona: zobacz więcej informacji o zapylaniu i pozyskiwaniu nasion.
  • Podział: starsze rośliny dzielą się same w czasie całego okresu wegetacyjnego i wytwarzają u podstawy nowe stożki wzrostu. Częstotliwość podziału zależy od rozmiarów rośliny, jej wieku i kultywaru. Młode rośliny możemy oddzielić od rośliny matecznej.
  • Sadzonki liściowe: odrywamy młody, ale w pełni rozwinięty liść jak nabliżej kłącza, pociągając go w dół, starając się nie uszkodzić białawej nasady liścia. Umieszczamy go w podłożu dla muchołówek lub w mchu torfowcu i lekko przysypujemy oderwany koniec. Zapewniamy dużą ilość światła, stale wilgotne podłoże i wysoką wilgotność powietrza. Sadzonki najlepiej jest przygotowywać z liści wiosennych bądź wczesnoletnich. Odrosty pojawiają się zwykle po kilku tygodniach, ale może to trwać nawet 2-3 miesiące. Gdy młode rośliny wytworzą własne korzenie, można je przesadzić.

  • Sadzonki z pędu kwiatowego: odcinamy pęd i tniemy na fragmenty dł. 3 cm. Lekko nacinamy je podłużnie i umieszczamy na mokrym torfie, przysypując końcówki pędu. Najlepsze efekty uzyskamy z młodych pędów, które jeszcze nie kwitły. W przypadku starszych pędów do otrzymania sadzonek zwykle nadaje się tylko jego górny odcinek.
  • Uwagi: większość sztucznych odmian (kultywarów) należy romnażać tylko wegetatywnie (przez podział, z sadzonek liściowych, pędów, itp. ale nie przez nasiona) w celu zachowania charakterystycznych dla danej odmiany cech wyglądu.

Inne


Kilka losowo wybranych zdjęć z galerii rodzaju Dionaea



D. muscipula
931 odsłon

D. muscipula
1022 odsłon

D. muscipula
1590 odsłon

D. muscipula
1243 odsłon

D. muscipula
1133 odsłon

D. muscipula
994 odsłon

D. muscipula
893 odsłon

D. muscipula
927 odsłon

D. muscipula 'Bohemian Garnet'
49 odsłon
 

Źródła:
  • D.E. Schnell - Carnivorous Plants of the United States and Canada. Wyd. I. Lebanon Valley Offset Company, 1976
  • D.E. Schnell - Carnivorous Plants of the United States and Canada. Wyd. II. Timber Press, Portland, 2002
  • P. D'Amato - The Savage Garden Revised. Ten Speed Press, 2013
  • B. Rice - Growing Carnivorous Plants. Timber Press, 2006
  • J. Pietropaolo, P. Pietropaolo - Carnivorous Plants Of The World. Timber Press, 1986.
  • Oliver Piotr Firszt - Muchołówka amerykańska (PDF, 5.3 MB)
  • The Carnivorous Plant FAQ (www.sarracenia.com)
  • Carnivorous Plant Database (www.omnisterra.com)
  • Wikipedia (wikipedia.org)
 
     MAPA STRONY      KONTAKT      PRAWA AUTORSKIE     

Copyright © Centrum Botaniki Alternatywnej (roslinyowadozerne.eu). Wszelkie prawa zastrzeżone. All rights reserved.
Kopiowanie, publikacja lub rozpowszechnianie bez zgody autora zabronione. Copying, publishing or distributing without permission is prohibited.
Wordpress Theme Design by Patricia MullerTheme Ported to CPG by Billy G Bullock