Strona główna

Dzbanecznik (Nepenthes)

Występowanie

Dzbanecznik (Nepenthes) - rodzaj roślin owadożernych z rodziny dzbanecznikowatych (Nepenthaceae), obejmujący ok. 130 gatunków. Występują głównie w południowo-wschodniej Azji (Borneo, Sumatra, Filipiny, Sulawesi, płw. Malajski i Indochiński, Nowa Gwinea). Pojedyncze gatunki występują na terenach wysuniętych bardziej na północ (Indie i Sri Lanka), na zachód (Seszele i Madagaskar) oraz na południe (Australia i Nowa Kaledonia). Występowanie większości poszczególnych gatunków ogranicza się do jednego konkretnego regionu, tzn. gatunki np. z Borneo nie występują na Sumatrze czy Mindanao i odwrotnie. Często są to endemity, których naturalne środowisko ogranicza się do jednego łańcucha lub masywu górskiego. Obszar występowania obrazuje mapa po prawej stronie na dole.

Środowisko

Dzbaneczniki można bardzo ogólnie podzielić na trzy grupy, biorąc pod uwagę wysokość geograficzną, na jakiej występują:
  • dzbaneczniki nizinne (lowland) - stanowią ok. 30% gatunków, rosną zwykle na wysokości 0-1000 m n.p.m., na obszarach z ciepłymi lub gorącymi dniami (25-30°C, maks. 35°C) i umiarkowanymi lub ciepłymi nocami (min. 20-22°C)
  • dzbaneczniki wysokogórskie (highland) - stanowią ok. 70% gatunków, rosną zwykle na wysokości 1000-2500 m n.p.m. (niektóre gatunki nawet powyżej 3000 m n.p.m.), na obszarach z umiarkowanymi lub ciepłymi dniami (maks. 20-24°C) i chłodnymi lub zimnymi nocami (7-15°C)
  • dzbaneczniki pośrednie (intermediate) - rosnące na wysokości 750-1500 m n.p.m., tolerujące warunki pośrednie, czyli ciepłe lecz nie upalne dni (ok. 24-26°C) i umiarkowane lub chłodne noce, ale bez nocy zimnych (ok. 17-19°C).
Ten podział jest dość umowny, gdyż spora część gatunków określanych potocznie jako nizinne czy wysokogórskie toleruje także warunki pośrednie. Z kolei gatunki rosnące na wysokościach pośrednich zwykle są albo pośrednio-nizinne albo pośrednio-górskie. Gatunki zaliczane bezwględnie do mocno ciepłolubnych lub zimnolubnych określa się czasem mianem ultra-nizinne i ultra-wysokogórskie. Trzeba też mieć na uwadze, że temperatury na wysokości np. 1500 m. n.p.m. na Borneo będą inne niż na tej samej wysokości np. na północy Filipin.
Dzbaneczniki występują na terenach, na których cały rok panuje duża wilgotność powietrza i obfite opady. Jedynie kilka gatunków z Indochin zamieszkuje tereny nękane sezonowymi suszami. Dla pozostałych dzbaneczników długotrwała susza jest zabójcza. Preferują duże ilości światła, zwykle lubią mocne lub bezpośrednie słońce; nieliczne gatunki radzą sobie dobrze w warunkach zacienionych.
Dzbaneczniki rosną na glebach ubogich w składniki odżywcze (zwłaszcza w azot i fosfor), na których wiele innych roślin nie jest w stanie egzystować. Często jest to cienka warstwa wypłukanej z minerałów materii organicznej zalegająca na skałach, grubsze warstwy ubogiego w składniki odżywcze torfu, podłoża piaszczyste, gliniaste, wapienne, ultramaficzne lub laterytowe. Zwykle (choć nie zawsze) jest to podłoże mocno kwaśne (pH 3-4). Pojedyncze gatunki rosną na przybrzeżnych urwiskach lub lasach namorzynowych i są wystawione na działanie słonawej wody. Niektóre dzbaneczniki rosną także lub wyłącznie jako epifit (wśród gałęzi drzew) lub litofit (na gołej skale).

Typowe środowiska występowania dzbaneczników to:
  • wiecznie zielone lasy deszczowe, zdominowane przez drzewa z rodzaju Dipterocarpus
  • lasy bagienne
  • lasy wrzoścowe (kerangas)
  • lasy górskie, lasy mgliste (dolne i górne piętro), zwykle gęsto porośnięte mchami i porostami
  • strome zbocza, skalne urwiska i klify
  • słonowodne lasy namorzynowe
  • zniszczona lub odradzająca się wtórna roślinność (pozostałości po wyrębie lasu, pastwiska, pobocza dróg)
  • zarośla i sosnowe laski terenach dotkniętych sezonową suszą (Indochiny)

Dzbanecznik
Nepenthes gracilis Korth.
Źródło: J.M. Macfarlane - Nepenthaceae, 1908 r., str. 6; Skan: hddk

Budowa rośliny

Dzbaneczniki to rośliny wieloletnie. Młode osobniki mają postać zwartych rozet na krótkich łodygach i gęsto ułożone liście. U kilkuletnich roślin odstępy między liśćmi (tzw. międzywęźla) zaczynają się stopniowo wydłużać i większość gatunków przekształca się w okazałe pnącza. Roślina najczęściej wspina się w górę do światła, czepiając się drzew i krzewów lub (rzadziej) płoży się po ziemi. Długość pnącza zwykle wynosi od kilku do kilkunastu metrów, ale niektóre gatunki (np. Nepenthes gymnamphora) mogą osiągnąć nawet do 40 metrów. Tylko nieliczne gatunki w okresie dorosłości pozostają niewysokimi rozetami liści na samopodtrzymującej się łodydze. U większości dzbaneczników jest ona zbyt cienka i giętka, by samodzielnie udźwignąć ciężar rośliny.
Wraz ze wzrostem rośliny dolna część łodygi zwykle twardnieje i drewnieje. Często jest tak, że długie pnącze w przeważającej większości jest zdrewniałe, a jedynie górne 1-2 metry są miękkie i zielone. Starsze rośliny wypuszczają nowe stożki wzrostu u swojej podstawy lub na dolnych częściach łodygi. Młode odrosty z czasem również przekształcają się w pnącza.

Liście dzbaneczników wyrastają pojedynczo i naprzemiennie. Największe są wytwarzane przed wejściem w fazę pnącza, później nieco maleją. Liście oprócz blaszki liściowej posiadają na swoich końcach wąsy będące przedłużeniem głównego nerwu liścia. Na końcach wąsów wyrastają dzbanki wypełnione cieczą trawienną, pełniące funkcję pułapek. Wielkość dzbanków różni się w zależności od gatunku - ich długość może wynosić od 5-8 cm do 30-40 cm, natomiast objętość dochodzić do 3,5 litra. Dzbanki posiadają u góry wieczko (łac. operculum), które zwykle chroni pułapkę przed wodą opadową. Nadmiar wody mógłby zbyt mocno rozcieńczać ciecz trawienną lub wypłukiwać z niej składniki odżywcze.

Większość dzbaneczników produkuje co najmniej dwa rodzaje dzbanków. Młode rośliny wytwarzają tzw. dzbanki dolne, starsze rośliny - tzw. dzbanki górne. Przy dzbankach dolnych wąs umocowany jest z przodu pułapki, są one zazwyczaj większe, bardziej pękate, ciemniej ubarwione i mają z przodu dwa wyraźne skrzydełka. Przy dzbankach górnych wąs jest umocowany z tyłu (po stronie, po której przymocowane jest wieczko) i zwykle zawija się wokół gałęzi, by podtrzymać roślinę. Dzbanki górne są na ogół mniejsze i jaśniejsze, często bardziej smukłe i lejkowate, a ich skrzydełka są mocno zredukowane. Oba typy dzbanków zwykle różnią się od siebie nieznacznie, choć czasem różnice są wręcz radykalne (Nepenthes lowii), a czasem oba typy są niemal identyczne (Nepenthes campanulata) i różnią się tylko miejscem zaczepienia wąsa. Niektóre gatunki dzbaneczników osiągają dorosłość już w fazie rozety i mogą w ogóle albo bardzo sporadycznie wytwarzać górne dzbanki (np. Nepenthes ampullaria, Nepenthes rajah). Czas wytwarzania jednego dzbanka może wynosić od kilku tygodni do nawet kilku miesięcy.

Dzbanecznik
Schemat dzbanka
Autor: Mgiganteus1, na lic. CC-BY; Tłum: hddk

Podziemną część rośliny stanowi krótka, zdrewniała łodyga i sieć korzeni. Korzenie są cienkie, nitkowate i rozgałęzione. System korzeniowy zwykle jest krótki i słabo rozwinięty. Na glebach bardzo ubogich w składniki odżywcze służy głównie do pobierania wody i umocowania rośliny. Niektóre gatunki (np. Nepenthes kampotiana, Nepenthes rowanae) wytwarzają mięsiste, bulwiaste kłącze, które magazynuje wodę na czas suszy i pozwala przetrwać częste pożary.

Dzbaneczniki zakwitają po osiągnięciu dorosłości. Wszystkie są roślinami dwupiennymi, czyli produkują kwiaty żeńskie i męskie, które występują na oddzielnych osobnikach. Kwiaty są drobne, mają 4 działki okwiatu i cechuje je brak wyraźnych płatków i działek kielicha. Najczęściej roślina produkuje jeden kwiatostan na raz, ale jego długość może wahać się w zależności od gatunku od kilku do nawet 120 centymetrów, ilość kwiatów od 10 do kilkuset. Częstotliwość i pora kwitnienia także są bardzo zróżnicowane. Kwiaty zakwitają kolejno, wraz z rozwojem kwiatostanu, od jego podstawy do wierzchołka i są otwarte po kilka dni.

Mechanizm polowania

Dzbaneczniki wabią ofiary ubarwieniem pułapek i słodkim nektarem. Specjalne gruczoły wydzielają wabiącą owady ciecz, która gromadzi się na spodniej stronie wieczka dzbanka oraz na wewnętrznej stronie wargi okalającej otwór dzbanka. Znajdujące się na przodzie pułapki skrzydełka ułatwiają wspinanie się na dzbanek i wskazują owadom właściwy kierunek. Warga dzbanka jest gładka i śliska, a owady próbujące zdobyć nektar balansują wprost nad otworem dzbanka. Każdy nieostrożny ruch może spowodować, że ofiara wpadnie do środka.

Wydostanie się na zewnątrz jest bardzo trudne. Warga dzbanka u niektórych gatunków opada pionowo wgłąb pułapki, a jej wewnętrzna krawędź często jest zakończona ostrymi, zagiętymi do środka kolcami. Oprócz tego górna część wnętrza dzbanka pokryta jest mikroskopijnymi, woskowymi płytkami, które odłamują się pod ciężarem wspinającego się owada i przyklejają do jego odnóży, zmniejszając tym samym ich przyczepność. Ofiara nie może się utrzymać na ściance dzbanka i spada w dół pułapki, wprost w trawienną ciecz. Dzbanki kilku gatunków (np. Nepenthes inermis) mogą być wewnątrz w całości pokryte kleistym śluzem i kołysząc się na wietrze działają jak lep na owady. Schwytane i przyklejone w ten sposób ofiary powoli ześlizgują się w dół dzbanka.

Ciecz trawienna jest u niektórych gatunków gęsta i lepka lub zawiera śluzowate, kleiste nitki. Ofiara, która w nią wpadnie, jest natychmiast obklejana i unieruchamiana. U inych gatunków ciecz jest bardzo wodnista i ma niskie napięcie powierzchniowe, co sprawia, że ofiara błyskawicznie tonie. Większe owady, które nie utoną, po pewnym czasie giną z wycieńczenia lub głodu. Ciała ofiar są rozkładane przez enzymy trawienne wydzielane przez inne wyspecjalizowane gruczoły, znajdujące się na w dolnej części wnętrza pułapki. Proces ten jest zwykle wspomagany przez różne organizmy i bakterie zamieszkujące wnętrze dzbanków. Składniki odżywcze ze strawionej ofiary (głównie azotany) są wchłaniane poprzez gruczoły do tkanek dzbanka.

Ofiarami dzbaneczników padają głównie owady: mrówki, chrząszcze, karaluchy, termity, muchy, osy, ćmy, komary. Niektóre dzbaneczniki specjalizują się w konkretnych rodzajach owadów, np. Nepenthes albomarginata odżywia się głównie termitami. Sporadycznie ofiarami dzbaneczników padają małe kręgowce: drobne gryzonie lub ptaki. Niektóre gatunki czerpią składniki odżywcze z odchodów ptaków i gryzoni, a jeszcze inne urozmaicają swoją dietę liśćmi, które wpadną do dzbanków.

Hodowla

W hodowli dzbaneczników bardzo ważne są stabilne warunki. Rośliny źle znoszą zwłaszcza zmiany rodzaju i ilości światła, dlatego nie powinno się ich przenosić z miejsca na miejsce. Po każdej zmianie zwykle muszą się aklimatyzować, co może skutkować zahamowaniem wzrostu lub utratą dzbanków.
Moje dzbaneczniki odczuły przeniesienie z jednego paludarium do drugiego, mimo że natężenie światła, wilgotność i temperatury w obu zbiornikach były zbliżone. Na miesiąc zatrzymały swój wzrost i straciły najstarsze dzbanki. Odczuły także zmianę ustawienia paludarium z równoległego do okna na prostopadłe.
Światło: Większość gatunków preferuje rozproszone światło w dużych ilościach, przez 12-14 godzin dziennie. Nie należy wystawiać roślin, zwłaszcza młodych dzbaneczników na działanie silnego, bezpośredniego słońca, gdyż może to powodować oparzenia liści. Wskazane jest postawienie rośliny przy oknie wschodnim lub południowym i rozproszenie światła słonecznego np. firanką. Zbyt krótki okres dziennego naświetlania lub słabe światło spowoduje, że roślina przestanie wytwarzać dzbanki. Zimą dla prawidłowego rozwoju konieczne jest doświetlanie sztucznym światłem. W przeciwnym razie roślina będzie rosnąć, lecz istniejące dzbanki mogą uschnąć, a nowe się nie wytworzą. Wiosną wszystko powinno wrócić do normy.
Temperatury: Dzbaneczniki nizinne, a także popularne krzyżówki, które można nabyć np. w kwiaciarni czy markecie budowlanym są z reguły ciepłolubne. Wymagają temperatury w dzień ok. 20-30°C i nie lubią zimnych nocy, poniżej 16-18°C. Mogą całą dobę rosnąć w stałej temperaturze, ale tolerują jej naturalne, nocne spadki.
Dzbaneczniki wysokogórskie zwykle tolerują dzienne temperatury ok. 20-25°C, lecz do prawidłowego rozwoju i wytwarzania dzbanków wymagają chłodnych lub zimnych nocy (10-15°C, czasami jeszcze mniej). Zapewnienie przez cały rok, również latem, takich nocnych spadków temperatur jest główną trudnością w hodowli "górali".
Niektóre dzbaneczniki występujące na bardzo zróżnicowanych wysokościach, a także mniej wymagające gatunki wysokogórskie rosnące na niższych wysokościach (1000-1500 m n.p.m.) mogą być hodowane w warunkach pośrednich (intermediate). W ciągu dnia można zapewnić im temperatury ok. 24-26°C, bez upałów, a nocą ok. 17-19°C. Takie warunki zniesie też część odmian nizinnych i krzyżówek.
Dzbaneczniki nie przechodzą zimowego okresu spoczynku i w ciągu całego roku powinny mieć w miarę wyrównany zakres temperatur dobowych.
Podlewanie i wilgotność: Dzbaneczniki podlewamy od góry, wodą destylowaną/osmotyczną. Większość gatunków preferuje podłoże stale wilgotne, niektóre gatunki typowo nizinne tolerują podłoże mokre. Nie należy jednak skrajnie przelewać ani przesuszać podłoża oraz umieszczać doniczek w podstawce z wodą.
Większość gatunków generalnie wymaga wysokiej wilgotności powietrza (minimum 70-80%), wskazana jest więc hodowla w terrarium lub paludarium. W przypadku niskiej wilgotności i małej ilości światła część roślin umrze, a inne będą rosnąć, lecz nie wytworzą dzbanków.
Do uprawy "parapetowej" (poza terrarium) na początek zalecane są proste i popularne (co nie znaczy, że nieładne) krzyżówki, takie jak Nepenthes × ventrata, Nepenthes 'Miranda', Nepenthes 'Gentle' czy Nepenthes 'Rebecca Soper'. Nie wymagają one dużej wilgotności, przy zapewnieniu odpowiedniej ilości światła dobrze rosną w większości warunków pokojowych i łatwo się aklimatyzują do nowego pomieszczenia. W przypadku bardzo suchego powietrza można nieznacznie podnieść wilgotność umieszczając doniczkę na tacy wyłożonej warstwą keramzytu zalanego do połowy wodą, ale zwykle nie jest to potrzebne. Spryskiwanie rośliny czasem może być pomocne, jednak zwykle nie daje wielkich efektów, gdyż podnosi wilgotność na kilkanaście minut, do czasu odparowania wody z liści.
W przypadku uprawy "parapetowej" należy też pamiętać, że parapet parapetowi nierówny. Wilgotność powietrza w poszczególnych mieszkaniach może być różna, zależy to po części od regionu kraju (nad morzem powietrze jest dużo bardziej wilgotne), pogody, obecności innych roślin w pokoju, stopnia ogrzewania mieszkania, itp. Niemniej pewna grupa gatunków jest w stanie zaaklimatyzować się do niższej wilgotności i rosnąć w dobrze oświetlonym miejscu poza terrarium. Do takich gatunków można zaliczyć m.in.: Nepenthes alata, Nepenthes khasiana, Nepenthes maxima, Nepenthes bokorensis czy Nepenthes truncata, a także bardzo dużą część krzyżówek. Należy pamiętać jednak, że jest to pewnego rodzaju loteria i zajęcie dla nieco bardziej doświadczonych hodowców, a sama aklimatyzacja czystych gatunkowo dzbaneczników może trwać nawet rok.
Podłoże: Dzbaneczniki lubią mocno przepuszczalne podłoże (w naturze często rosną jako epifity). W przypadku młodych roślin i ukorzeniających się sadzonek bardzo dobrze sprawdza się żywy lub suszony mech torfowiec Sphagnum, czysty lub wymieszany z perlitem w proporcji 1:1. Starsze rośliny można sadzić w mieszance kwaśnego torfu (pH 3-4,5), perlitu, drobnego keramzytu, mchu torfowca, pociętej gąbki, styropianu, włókna kokosowego, kory, itp. w różnych proporcjach. Osobiście używam mieszanki: kwaśny torf, gąbka, styropian, drobny keramzyt w proporcji 2:1:1:1, a na wierzch kładę żywy torfowiec, który w terrarium ładnie rośnie na powierzchni doniczki. Do pospolitych krzyżówek wystarczy sam kwaśny torf i perlit lub drobny keramzyt zmieszany w proporcji 1:1. Informacje o poszczególnych składnikach podłoża znajdują się w artykule "Podłoża i dodatki".
Jako podłoże nie stosuje się samego torfu (może za bardzo się zbijać), ani żadnego rodzaju ziemi kwiatowej i gotowych mieszanek, ze względu na obecność nawozów. Wyjątkiem są podłoża do storczyków, których używa część hodowców.
Nawożenie: Dzbaneczników, tak jak wszystkich roślin owadożernych generalnie się nie nawozi. Nie są one przystosowane do pobierania związków odżywczych z gleby i zbyt duże stężenie azotu może spalić im korzenie. Niektórzy bardziej doświadczeni hodowcy stosują nawóz typu Bio-Algeen lub nawóz dla storczyków. Jest to jednak zabieg ryzykowny i zalecana jest ostrożność (zaczynamy od 1/4 normalnej dawki i stopniowo zwiększamy co 2 miesiące, obserwując reakcję rośliny). Przy droższych odmianach dzbaneczników lepiej pozostać przy dokarmianiu owadami (od jednego do kilkunastu, zależnie od wielkości owada i dzbanka). Zimą można zaopatrzyć się w hodowlę nielotnych muszek owocówek Drosophila hydei, latem owadów jest pod dostatkiem.
Przesadzanie: Rośliny przesadzamy w miarę wzrostu lub gdy podłoże się zbije, rozłoży, odkwasi lub po prostu zestarzeje, średnio co 1-3 lata. Okazy kupione w kwiaciarni czy hipermarkecie także można przesadzić do lepszego, lżejszego i czystszego podłoża, gdyż najczęściej są one sprzedawane w zwykłym torfie, nierzadko zarobaczonym. W celu zminimalizowania szoku roślinę przesadzamy bez zbytniego naruszania korzeni, które są delikatne i mogą łatwo ulec uszkodzeniu.
Pielęgnacja: Stare liście odcinamy dopiero, gdy całkowicie uschną. Podobnie postępujemy z suchymi dzbankami, odcinając je wraz z wąsem. Dzbanki uschnięte do połowy zostawiamy.
Dzbaneczniki z wiekiem przekształcają się z rozety w dość szybko rosnące pnącze. Jeśli chcemy, żeby roślina miała zwarty pokrój, przycinamy pędy na wiosnę. Nie jest to zabieg wymagany, nieprzycinana roślina także dobrze rośnie, jedynie wymaga podpórki do podtrzymania pnącza. W miarę wzrostu rośliny dolna część łodygi zasycha, drewnieje i traci liście, jednak jednocześnie zwykle wypuszcza młode pędy, które przysłaniają "gołe" miejsca na starszych łodygach.
Rozmnażanie:
  • przez sadzonki łodygowe - opis przygotowania sadzonek
  • przez odkłady powietrzne - opis wkrótce
  • przez podział - starsze rośliny wytwarzają u podstawy młode odrosty i rośliny potomne. Gdy nieco podrosną, można je oddzielić od rośliny matecznej i w razie potrzeby ukorzenić.
  • nasiona - uzyskanie nasion we własnej hodowli niezmiernie trudne. Po pierwsze dzbaneczniki są roślinami dwupiennymi, czyli oddzielnie występują osobniki żeńskie i męskie. Po drugie dzbaneczniki rosną stosunkowo wolno, osiągnięcie dojrzałości zajmuje im kilka lat, a nawet wtedy kwitną rzadko. W dodatku osobnik żeński i męski muszą zakwitnąć w tym samym okresie, gdyż pyłek dzbanecznika ma krótki okres trwałości. Nasiona także bardzo szybko stają się niezdatne do kiełkowania. U gatunków nizinnych po 3-4 miesiącach od zbioru kiełkowalność może wynosić już tylko 25%. Nasiona gatunków górskich są nieco trwalsze, jeśli są przechowywane w suchym i chłodnym miejscu.
    Najlepszym podłożem do wysiewu nasion dzbanecznika jest posiekany żywy lub suszony mech torfowiec, ewentualnie włókno kokosowe. Podłoże powinno być mokre, ale nie zalane. Nasiona należy położyć na powierzchni i lekko spryskać wodą. Doniczkę wkładamy do szczelnie zamkniętego worka foliowego, umieszczamy w ciepłym miejscu (25-32°C) i zapewniamy duże ilości rozproszonego słońca lub mocne, sztuczne oświetlenie. Kiełkowanie trwa od 1 miesiąca do nawet 1 roku. Przez ten czas należy pilnować, czy nie pojawiła się pleśń. Przez kolejne 2 lata trzymamy młode roślinki w niezmienionych warunkach. Po tym okresie możemy je rozsadzić i umieścić w terrarium lub szklarni. Rozsądne rozmiary dzbanecznik osiągnie po 4-5 latach od wysiewu.
Dzbanecznik
Źródło: Meyers Konversations-Lexikon, 1925 r.; Skan: hddk

Dzbanecznik
Nepenthes villosa Hook. f.
Źródło: Meyers Konversations-Lexikon, 1925 r.; Skan: hddk

Kilka losowo wybranych zdjęć z galerii rodzaju Nepenthes



N. sanguinea
111 odsłon
N. vogelii
87 odsłon
N. tobaica
69 odsłon
N. eustachya
107 odsłon
N. ventricosa × khasiana
88 odsłon

N. gracilis
86 odsłon
N. × 'Ventrata'
78 odsłon
N. maxima
72 odsłon
N. sanguinea
109 odsłon
N. sibuyanensis
127 odsłon

Źródła opisu rodzaju i gatunków:
  • S. McPherson - Pitcher Plants of the Old World. Redfern Natural History Productions, Poole, 2009, str. 51-101, 119-141, 147-257, 259-1190
  • B. Rice - Growing Carnivorous Plants. Timber Press, 2006, str. 116-127
  • J. Pietropaolo, P. Pietropaolo - Carnivorous Plants Of The World. Timber Press, 1986, str. 40-57
  • P. D'Amato - The Savage Garden. Ten Speed Press, 1988, str. 236-281
  • B.H. Danser - The Nepenthaceae of the Netherlands Indies. Bulletin du Jardin Botanique de Buitenzorg, Série III, 9 (3-4), 1928, str. 249-438
  • J.M. Macfarlane - Nepenthaceae. A. Engler: Das Pflanzenreich IV, III, Heft 36, 1908, str. 1-91
  • J.D. Hooker - Nepenthaceae. A. de Candolle: Prodromus systematis universalis regni vegetabilis 17, 1873, str. 90-105
  • J.H. Veitch - Hortus Veitchii. A History. Chelsea, 1906
  • G.R. Beck - Die Gattung Nepenthes. Wiener Illustrirte Garten-Zeitung, v.20 (1895), str. 96-229
  • F.A.W. Miquel - Illustrations de la Flore de l'Archipel Indien, Liepzig, 1871
  • Baza danych rodzaju Nepenthes (www.flytrap.pl/bazy/nepenthes)
  • Carnivorous Plant Database (www.omnisterra.com)
  • Nepenthes Around The House (www.nepenthesaroundthehouse.com)
  • Nepenthes University (www.cpjungle.com)
  • Plants With Attitude (www.cpzine.com/PlantsWithAttitude)
  • Captive Exotics Wollongong Australia (captiveexotics.com.au)
  • Tropical Rainforest Pictures of Southeast Asia (www.wildborneo.com.my)
  • FleischfressendePflanzen.de (www.fleischfressendepflanzen.de)
  • The Carnivorous Plant FAQ (www.sarracenia.com)
  • Wikipedia (wikipedia.org)
 
     MAPA STRONY      KONTAKT      PRAWA AUTORSKIE     

Copyright © Centrum Botaniki Alternatywnej (roslinyowadozerne.eu). Wszelkie prawa zastrzeżone. All rights reserved.
Kopiowanie, publikacja lub rozpowszechnianie bez zgody autora zabronione. Copying, publishing or distributing without permission is prohibited.
Wordpress Theme Design by Patricia MullerTheme Ported to CPG by Billy G Bullock